لاهيجى از مشهورترين علماى عصر صفويه است . اصل آن جناب از لاهيجان بود ، ولى چون در اوايل عمر به قم آمد و در آن ديار سكونت گزيد به قمى مشهور است . در فلسفه و حكمت شاگرد صدر المتألهين ملا صدراى شيرازى ( وفات : 1050 ه ق ) بود و سپس همچون فيض كاشانى افتخار دامادى وى را به دست آورد و از جانب استاد ملقّب به « فياض » گرديد . فياض از حكما و متكلمين اماميهء صوفى مشرب است و تبحرش در علوم عقلى است ، با اينكه رضا قلى خان هدايت وى را جامع علوم عقلى و نقلى مىخواند ، ظاهرا در فقه و اصول اشتغال چندانى نداشته است . فياض سالها در مدرسهء معصومه تدريس مىكرد و شاگردان بسيارى از جمله فرزند خلفش ميرزا حسن مؤلف شمع يقين و نيز حكيم قاضى سعيد قمى مؤلف كليد بهشت را تربيت كرد . لاهيجى بنا بر قول روضات الجنات ( 4 / 197 ) و مؤلف شمس التواريخ ( ص 57 ) به سال 1051 هجرى و بنا بر قول ريحانة - الادب ( 4 / 363 ) به سال 1072 هجرى در قم وفات يافت كه تاريخ اخير ظاهرا صحيح‌تر است . آثار عمدهء وى بدين قرار است : 1 - گوهر مراد ، در كلام شيعه و اثبات اصول عقايد به طريق برهان . 2 - سرمايهء ايمان ، كه منتخبى است از گوهر مراد ، به زبان فارسى . 3 - شوارق الالهام ، كه شرح ناتمامى است بر كتاب تجريد الكلام خواجه نصير طوسى ، به زبان عربى . 4 - كليّات طيّبه ، در محاكمه بين ميرداماد و شاگردش ملا صدرا در مسئلهء « اصالت وجود و ماهيت » . 5 - حدوث العالم . 6 - شرح الهياكل ، در شرح هياكل النور سهروردى در حكمت اشراق . رضا قلى خان شرحى به فارسى بر فصوص الحكم ابن عربى به او نسبت داده است ( رياض العارفين ، 382 ) . علاوه بر آثار حكمى و كلامى مذكور ، ديوان شعرى به فارسى از وى برجاىمانده است كه رضا قلى خان هدايت تعداد ابيات آن را حدود چهار تا پنج هزار بيت مىداند ، و در تذكرهء نصرآبادى ( ص 156 ) عدد آن قريب به دوازده هزار بيت ذكر شده است . « 1 »

--> ( 1 ) - تفصيل ترجمهء احوال فياض لاهيجى عمدة در مآخذ ذيل آمده است : روضات الجنات ( 4 / 196 ) ، رياض العلماء ( 3 / 114 ) ؛ آتشكدهء آذر ( 2 / 846 ) ؛ مجمع الفصحاء ( 2 / 27 ) ؛ ريحانة الادب ( 4 / 363 ) ؛ تذكرهء نصرآبادى ( 156 ) ؛ رياض العارفين ( 382 ) ؛ برگزيدهء گوهر مراد به اهتمام ص . موحد ( 12 - 13 ) .